intestazione
Home page

Blog

30 dicembre 2017
Canzone di F. Guccini

La locomotiva - La vera storia di un ferroviere macchinista ----- La lokomotivo - Vera historio de fervojisto lokomotivisto



La locomotiva

Il testo di “La locomotiva”, scritta nel 1972, è uno scenario completo di immagini e sensazioni ottocentesche, derivate da quel mondo ferroviario, fatto di depositi e magazzini, particolarmente noto a chi di mestiere, o animato da pura evocata passione, abbia familiarità con quel mondo.
Lo sviluppo storico e immaginario viene lentamente sbiadito e appiattito; l’invenzione della locomotiva, metafora per quella del socialismo e la diffusione della fede anarchica vengono fatti coincidere nel tempo e proiettati tutti insieme in una comune dimensione mitologica, esponendo il testo, si ha un’impressione chiara ed evidente di ciò:

Non so che viso avesse, neppure come si chiamava,
con che voce parlasse, con quale voce poi cantava,
quanti anni avesse visto allora, di che colore i suoi capelli
ma nella fantasia ho l’immagine sua,
gli eroi sono tutti giovani e belli,

Conosco invece l’epoca dei fatti, qual era il suo mestiere,
i primi anni del secolo, macchinista ferroviere,
i tempi in cui si cominciava la guerra santa dei pezzenti,
sembrava il treno anch’esso un mito di progresso
lanciato sopra i continenti.

E la locomotiva sembrava fosse un mostro strano
che l’uomo dominava con il pensiero e con la mano,
ruggendo si lasciava indietro distanze che sembravano infinite,
sembrava avesse dentro un potere tremendo,
la stessa forza della dinamite.

Ma un’altra grande forza spiegava le sue ali,
parole che dicevano gli uomini son tutti uguali,
e contro ai re ai tiranni scoppiava nella via
la bomba proletaria, e illuminava l’aria
la fiaccola dell’anarchia.

Un treno tutti i giorni passava dalla sua stazione,
un treno di lusso, lontana destinazione,
vedeva gente riverita, pensava a quei velluti e agli ori
pensava al magro giorno della sua gente attorno,
pensava a un treno pieno di signori.

Non so che cosa accadde, perché prese la decisione;
forse una rabbia antica, generazione senza nome
che urlarono vendetta gli accecarono il cuore
dimenticò pietà, scordò la sua bontà,
la bomba sua la macchina a vapore.

E sul binario stava la locomotiva,
la macchina pulsante sembrava fosse cosa viva,
sembrava un giovane puledro che, appena liberato il freno,
mordesse la rotaia coi muscoli d’acciaio
con forza cieca di baleno.

E un giorno come gli altri, ma forse con più rabbia in corpo,
pensò che aveva il modo di riparare a qualche torto;
salì sul mostro che dormiva, cercò di mandar via la sua paura
e prima di pensare a quel che stava a fare
il mostro divorava la pianura.

Correva l’altro treno ignaro e quasi senza fretta,
nessuno immaginava di andare verso la vendetta,
ma alla stazione di Bologna arrivò la notizia in un baleno:
notizia d’emergenza, agite con urgenza
un pazzo si è lanciato contro al treno.

Ma intanto corre corre corre la locomotiva
e sibila il vapore, e sembra quasi cosa viva
e sembra dire ai contadini curvi il fischio che si spande in aria:
fratello non temere che corro al mio dovere,
trionfi la giustizia proletaria.

E corre corre corre corre sempre più forte,
e corre corre corre corre verso la morte
e niente ormai può trattenere l’immensa forza distruttrice,
aspetta sol lo schianto e poi che giunca il manto
della grande consolatrice.

La storia ci racconta come finì la corsa
la macchina deviata lungo una linea morta:
con l’ultimo suo grido d’animale la macchina eruttò lapilli e lava,
esplose contro al cielo, poi il fumo sparse al vento,
lo raccolsero che ancora respirava.

Ma a noi piace pensarlo ancora dietro al motore
mentre fa correr via la macchina a vapore,
e che ci giunga un giorno ancora la notizia
di una locomotiva, come una cosa viva
lanciata a bomba contro l’ingiustizia.

La contrapposizione, nella locomotiva, fra organismo naturale dotato di forza animale, bello e armonioso, e macchina metallica, dotata di forza artificiale, perturbante e mostruosa, nata nelle profondità della terra, nelle miniere, che utilizza per i suoi movimenti una via metallica e che spesso dentro la terra ritorna con i suoi tunnel.
Da una parte il cavallo, dall’altra la vaporiera; con una contrapposizione fra il movimento naturale, lento, avventuroso e magari anche tortuoso dell’uomo nel mondo romantico, o anche il movimento agile e veloce degli uccelli, delle nuvole, del vento e per contro il movimento diritto, obbligato del treno sui binari e del tracciato.
Tra una stazione e l’altra, attraverso le più svariate scene della natura, senza fermarsi davanti a nessun tipo di ostacolo, e quindi anche dei viaggiatori, spettatori immobili, che si vedono passare davanti agli occhi, inquadrati dai finestrini, i paesaggi della natura circostante, con un movimento veloce e un montaggio quasi cinematografico.
La locomotiva viene elevata a simbolo di potenza contro i mali del vivere, contro l’ingiustizia, le angherie del mondo, assumendo il ruolo di angelo vendicatore in una società nuova, prossima a venire, nel cui orizzonte storico, le differenze di classi iniziano seriamente a scricchiolare.

La vera storia del protagonista

Alla fine di ogni concerto Francesco Guccini ripropone la sua ballata più popolare: "La locomotiva", che dopo 30 anni, continua a commuovere giovani e meno giovani, ma pochi sanno che il brano si ispira a un fatto singolare e raro realmente accaduto il 20/07/1893: protagonista il fuochista delle Strade Ferrate Meridionali - Rete Adriatica Pietro Rigosi. Sposato, padre di due bambine, di tre anni e di dieci mesi, definito anarchico, a Poggio Renatico si impadronì di una locomotiva e la mandò a schiantarsi nella stazione di Bologna dove confluivano quattro importanti linee ferroviarie. I binari di stazione erano soltanto cinque a quell’ora tutti ingombri per treni in arrivo e in partenza. Non c’erano sottopassaggi. Per evitare guai maggiori la locomotiva venne instradata su un binario tronco sulla destra.
Alle 5,10 la locomotiva 3541 andò a sbattere contro una vettura di 1a classe e 6 carri merci in sosta alla velocità di 50 km/h. "Al momento dell’urto Rigosi era sul davanti della macchina e chi esterrefatto lo vide disse che proprio allora egli si era sporto in fuori, guardando la vettura, contro la quale andava a collidere.
L’urto fu disastroso per i materiali e tremendo per l’uomo.
Pietro Rigosi di Bologna, di anni 28, fuochista da parecchi anni e buon impiegato... a Poggio Renatico, mentre il macchinista Carlo Rimondini era sceso un momento, aveva sganciato la locomotiva del treno merci e poi l’aveva lanciata a tutta velocità legando la valvola del fischio, per destare allarme durante la corsa. Durante il tragitto avrebbe potuto pentirsi, ma egli non frenò. Forse una improvvisa alterazione di cervello lo rese crudele contro se stesso, escludendo che pensieri di famiglia potessero giustificare un tentativo di suicidio, e contro la vita di molte altre persone. Il fatto ebbe una grande risonanza su tutta la stampa nazionale. Vi fu chi immaginò che avesse letto “La bête humaine” di Emile Zola, restandone suggestionato al punto da imitarne le vicende.
Miracolosamente si salvò, pur riportando gravi lesioni: gli venne amputata una gamba, il viso rimase deformato dalle cicatrici, dovette sopportare una lunga degenza all’ospedale, ma dopo circa due mesi ritornò a casa. Inutilmente i giornalisti e i curiosi che gli facevano visita tentarono di sapere i motivi di un gesto tanto clamoroso, ma egli non svelò mai il mistero di quella folle corsa.
Le condizioni di lavoro dei ferrovieri, in particolare dei macchinisti, alla fine del XIX secolo, erano molto pesanti. Turni fino a 30 e anche 40 ore consecutive, in esterni su macchine senza alcun riparo o con ripari insufficienti, disciplina di tipo prussiano, tutto questo aggiunto ad un mestiere già duro: per il fuochista una corsa da Venezia a Bologna significava spalare 4 t di carbone. La mortalità nella categoria era altissima: meno del 10% dei macchinisti arrivava alla pensione. Forse il motivo principale del suo gesto fu proprio questo.
Dopo le dimissione dal¬l’ospedale, venne "eso¬nerato dal servizio per motivi di salute". Il Consorzio di Mutuo Soccorso gli liquidò un sussidio di lire 308,13 e la Direzione delle Ferrovie ne dispose un secondo "a solo titolo di commiserazione, di £ 150, pari a due mesi della paga che percepiva". Al momento di ritirare il sussidio Pietro Rigosi si avvide che sul ruolo di pagamento, che avrebbe dovuto firmare per ricevuta, stava la scritta come motivazione "buona uscita". Tanto bastò per fargli rifiutare quella cifra di cui doveva avere certamente un gran bisogno. Evidentemente nessuno doveva pensare che la sua uscita dalle ferrovie fosse avvenuta in bontà di rapporti. Accettò la somma solo quando fu scritto "per elargizione". Anche l’atteggiamen¬to della severissima Società delle Strade Ferrate Meridionali fu, nell’occasione, stranamente indulgente. Il fatto aveva provocato danni notevoli, tanto da venire citato nella relazione annuale agli azionisti fra le cause che avevano limitato gli utili. Nessuna punizione per il ferroviere responsabile. Esonero per motivi di salute, invece del licenziamento, e corresponsione di un sussidio non certo elevato, ma certamente non dovuto. L’ipotesi della follia esonerava dalla necessità di approfondire le cause e, con i pazzi e i fanciulli, è sempre opportuna la clemenza.
Qualche parola sulla locomotiva 3541 protagonista, parte di una serie di 130 unità del Gruppo 350 RA, che dal 1905 divenne Gr 270 FS col progressivo 041. Tre assi accoppiati, lunghezza di 15 m, peso 43 t, potenza 440 CV, velocità massima 60 km/h, di tipo cosiddetto bourbonnais, un modello molto impiegato in Italia, perché adattabile ai percorsi tortuosi e con modesti carichi assiali. Si trattava di una modesta macchina, adatta per treni merci e omnibus nelle linee pianeggianti, che ebbe gloria durante la Prima Guerra Mondiale e impiegata circa fino al 1930.

--ooOoo--



LA LOKOMOTIVO

La teksto de “La lokomotivo”, verkita en la jaro 1972, estas scenejo kompleta da bildoj kaj sentoj deknaŭajarcentaj, devenantaj el tiu fervoja mondo, farita el deponejoj kaj magazenoj, tute specife konata al tiuj kiuj pro la metio, aŭ plenaj da pura pasio, havu familiecon kun tiu mondo.
La historia kaj imaga evoluo iĝas malrapide senkoloran kaj platiĝan; la invento de la lokomotivo, metaforo por tiu de la socialismo kaj la disiĝo de la anarkia kredo, koincidigas en la tempo kaj kune projektitaj en komuna mitologia dimensio, presentante la teksto, oni havas klaran kaj evidentan impreson de tio:

Mi ne scias kian vizaĝon li havis, nek eĉ kiel li nomiĝis,
per kia voĉo li parolis, per kia voĉo krome li kantis,
kiom da jaroin li tiam estis vidinta, je kiu koloro liaj haroj,
sed en la fantazio mi havas lian bildon,
herooj estas ĉiuj junaj kaj belaj,

Mi tamen konas la epokon de la okazoj, kiu estis lia okupo:
unuaj jaroj de la jarcento, lokomotivestro, fervojisto,
epoko dum kiu oni komencis la sanktan militon de la ĉifonuloj,
aspektis ankaŭ la trajno kiel progresmito
ĵetita trans la kontinentojn,

Kaj la lokomotivo ŝajnis esti stranga monstro,
kiun homo regis per la penso kaj per la mano,
muĝinte ĝi malantaŭen postlasis distancojn kiuj ŝajnis senfinaj,
ŝajnis ke ĝi entenas teruran potencon,
la saman forton ol la dinamito,

Sed alia granda forto etendis tiam siajn flugiloin,
vortoj dirantaj ke homoj estas ĉiuj egalaj",
kaj kontraŭ reĝoj kaj tiranoj eksplodis en la strato
la proleta bombo, kaj lumigis la aeron
la torĉo de la anarkio,

Trajno ĉiutage transpasis lian stacidomon,
lukstrajno, malproksimen direktiĝanta,
li vidis homojn respektatajn, li pensis pri tiuj veluroj, pri la oraĵoj,
li pensis pri la malabunda tago de sia popolo ĉirkaŭe,
li pensis pri trajno plena de gesinjoroj,

Mi ne scias kio okazis, kial li decidis,
verŝajne antikva furiozo, sennomaj generacioj
kiuj kriegis venĝon, blindigis lian koron,
li forgesis la kompaton, li forgesis sian bonecon,
lia bombo estis la vapormaŝino,

Kaj sur la trako staris la lokomotivo,
la maŝino pulsanta ŝajnis vivantaĵo,
ĝi ŝajnis juna ĉevalido kiu, tuj kiam oni liberigas la bremson,
mordas la relon per muskoloj ŝtalaj,
per blinda fulmforto,

Kaj iun tagon kiel aliaj, sed eble kun plia kolero en sia korpo,
li pensis ke li havas la manieron ripari kelkajn maljustaĵojn,
li suriris la muĝantan monstron, li strebis forpuŝi sian timon
kaj antaŭ ol li pripensas pri kion li estas faranta,
la monstro ekformanĝadis la ebenaĵon,

Kuradis la alia trajno senscie, kvazaŭ senhaste,
neniu imagis aliri al la venĝo,
sed ĉe la stacidomo de Bononjo alvenis la novaĵo kiel fulmo:
Kriznovaĵo, vi agu urĝe,
frenezulo sin ĵetis kontraŭ la trajnon,

Sed dumtempe kuras, kuras, kuras la lokomotivo,
kaj fajfas la motoro, ĝi ŝajnas preskaŭ vivantaĵo
kaj ŝajnas diri al la kamparanoj kurbiĝintaj la fajfo etendiĝanta en aeron:
frato, ne timu, ĉar mi kuras al mia devo,
triumfu la proleta justeco,

Dumtempe ĝi kuras kuras kuras pli kaj pli rapide
kaj ĝi kuras kuras kuras kuras al la morto
kaj nenio jam povas reteni la grandegan forton detruigan,
li nur atendas la frakason kaj poste ke venu la mantelo
de la granda Konsolantino,

La historio rakontas kiel finis la kuro,
la maŝino deviigita laŭ senelireja linio,
kun sia lasta besta kriego la maŝino elĵetis fajrerojn kaj lafon,
ĝi eksplodis kontraŭ la ĉielon, poste la fumo etendis la vualon,
oni lin trovis ankoraŭ spirantan,

Sed al ni plaĉas lin imagi ankoraŭ malantaŭ la motoro,
dum li forkurigas la vapormaŝinon,
kaj al ni alvenu denove iutage la novaĵo
pri lokomotivo, kiel vivantaĵo,
elĵetita bombmaniere kontraŭ la maljusteco,

La kontraŭmetiĝo, pri la lokomotivo, inter la natura organismo dotita per besta forto, bela kaj harmonia, kaj la metala maŝina, dotita per artefarita forto, perturbanta kaj monstra, naskita en la profondecoj de la tero, en la minejoj, kiu ĝi uzas por ĝiaj movoj metalan vojon kaj ke ofte ene de la tero revenas per siaj tuneloj.
De unu flanko la ĉevalo, el la alia la vaporlokomotivo; kun iu kontraŭmetiĝo inter la natura movo, malrapida, aventurema kaj eĉ ankaŭ serpentuma de la homo en la romantika mondo, aŭ ankaŭ la movo lerta kaj rapida de la birdoj, de la nuboj, de la vento kaj kontraŭe la movo rekta, deviga de la trajno sur la trakoj kaj de la traceo.
Inter unu stacio kaj la alia, traveturante la plej variaj scenoj de la naturo, sen hatiĝi antaŭe al nenia speco da obstaklo, kaj do ankaŭ de la vojaĝantoj, senmovaj spektantoj, kiuj oni vidas preterpasi antaŭ la okuloj, enkadriĝitaj tra la fenestretoj, la pejsaĝoj de la ĉirkaŭa naturo, per iu rapida movo kaj preskaŭ filmmuntado.
La lokomotivo estas elstarita kiel simbolo di potenco kontraŭ la malbonaĵoj de la viveco, kontraŭ la maljusteco, la turmento de la mondo, alprenante la rolon de la venĝa anĝelo en nova socio, proksima alveni, en la kies historia horizonto, la klasaj diferencoj komencas serie krakiĝi.

La vera historio de la protagonisto

Je la fino de ĉiu koncerto Francesco Guccini reproponas sian plej popolan baladon: "La locomotiva"-n, kiu post 30 jaroj, daŭre emociigas junulojn kaj malpli junajn homojn, sed malmultaj scias, ke la peco inspiriĝas al iu fakto escepta kaj rara reale okazinta la 20/07/1893: protagonisto la lokomotivhejtisto de Sudaj Fervojoj - Reto Adriatika Pietro Rigosi. Edzo, patro de 2 filinoj, de tri jaroj kaj de dek monatoj, difinita anarkisto, en Poggio Renatico forprenis lokomotivon kaj stiris ĝin frakasiĝi en la stacio de Bologna, kie kunfluis 4 gravaj linioj kaj la staciaj trakoj estis nur 5 je tiu horo ĉiuj okupitaj per trajnoj alvenaj kaj ekiraj. Ne ekzistis subpasejoj. Por eviti pli gravajn damaĝojn oni aldirekti la lokomotivon al parktrako dekstren.
Je la 5.10 h la lokomotivo 3541 impetis kolizii kontraŭ haltantajn 1-an klasan pasaĝervagonon kaj 6 varvagonojn je la rapido de 50 km/h.
Je la momento de la puŝo Rigosi estis sur la antaŭo de la maŝino kaj, kiu konsternita vi¬dis lin diris ke ĝuste tiam li etendiĝis eksteren, rigardante la vagonon kontraŭ kiu li kolizios. La kunpuŝiĝo estis katastrofa por la veturilaro kaj terura por la homo.
Pietro Rigosi el Bologna, 28 jaraĝa, hejtisto de pluraj jaroj kaj bona dungito, en Poggio Renatico, dum la lokomotivestro Carlo Rimondini malsupreniris momenton, malkroĉis la lokomotivon de la vartrajno kaj lanĉis ĝin je tuta rapido fiksante la fajfilan valvon por alarmigi dum la veturado. Laŭ la vojo li povus penti, sed li ne bremsis. Eble subita cerba malekvilibro igis lin kruela al sin mem, ne allasante, ke familiaj zorgoj povus pravigi suicidan klopodon, kaj al la vivo de multaj aliaj homoj.
La evento havis grandan resonon nacinivele. Iuj imagis, ke li legis “La bête humaine” de Emile Zola, ekrestante impresita ĝis imiti la okazon.
Mirakle li saviĝis, kvankam suferante gravajn vundojn: kruro estis amputita, la vizaĝo restis misforma pro cikatroj, li devis elteni longan hospitalrestadon, sed post ĉirkaŭ du monatoj li iris hejmen. Vane ĵurnalistoj kaj ŝcivolemuloj, kiu vizitis lin provis scii pri la kialoj de tiel sensacia gesto, ma li neniam malkaŝis la misteron de tiu freneza kurado.
La laborkondiĉoj de la fervojistoj, aparte de la lokomotivistoj, fine de la XIX jarcento, estis tre pezaj. Deĵortempoj ĝis sinsekvaj 30 kaj eĉ 40 horoj, senprotekto kontraŭ misvetero sur maŝinoj ne ŝirmitaj aŭ ŝirmoj ne sufiĉaj, disciplino prustipa, ĉio aldone al metio jam peza: por hejtisto veturo de Venezia al Bologna signifis ŝoveli 4 tunojn da karbo. La mortokvanto en la kategorio estis tre alta: malpli ol 10% de la lokomotivistoj atingis la pension. Eble la ĉefa kaŭzo de lia gesto estis ĝuste tio.
Post la hospitala ellaso, li estis "eksigita de la servo pro sanitaraj motivoj". La Societo pri Mutuala Helpo likvidis lin subvencio je 308,13 liroj kaj la Direkcio de la Fervojoj disponigis alian "nur je pro kompato, je 150 liroj, egale al 2 gajnitaj monataj salajroj". Je la momento preni la monhelpon Pietro Rigosi eknotis, ke sur la pagregistro, kiun li devintus subskribi kvitance, estis la skribkaŭzo "bona laborfina pago". Tio sufiĉis al li rezigni tiun sumon, pri kiu certe li multe bezonis. Evidente neniu devis pensi, ke lia forlaso de la fervojoj okazis en bonaj rilatoj. Li akceptis la sumon nur kiam oni skribis ("por bonfarado") por almozo.
Ankaŭ la sinteno de la tre severa Kompanio de la Sudaj Fervojoj estis, en la okazo, strange indulga. La fakto kaŭzis rimarkindajn damaĝojn, tiel ke oni citis ĝin en la jarraporto al la akciuloj inter la kialoj, kiuj limigis la profitojn. Neniu puno por la kulpa fervojisto. Sendevigo pro sanitaraj motivoj, anstataŭ maldungo, kaj pago de monhelpo certe ne alta, sed ja ne deviga.
La hipotezo de la freneziĝo liberigis de la neceso enprofundiĝi en la kaŭzoj kaj kun frenezuloj kaj infanoj, indulgo ĉiam estas oportuna.
Kelkaj vortoj pri la protagonista lokomotivo 3541, parto de serio el 130 unuoj de la Grupo 350 RA, kiu de 1905 iĝis Gr 270 FS kun progresnumero 041. Tri paraj radaksoj, longo 15 m, pezo 43 t, povumo 440 VĈ, maksimuma rapido 60 km/h, tipo tieldirita bourbonnais, modelo tre utiligata en Italio, ĉar adaptiĝema laŭ vojoj serpentumaj kaj kun malaltaj aksaj ŝarĝoj.
Temis pri modestas maŝino, taŭga por vartrajnoj kaj omnibusoj laŭ ebenaj linioj, kiu atingis gloron dum la Unua Mondmilito kaj utiligata ĉirkaŭ ĝis la jaro 1930. □ (Trad. RoBo)





30-12-2017 | Inserisci un commento | Torna all'indice


Nessun commento per questo post

Lascia il tuo commento

bl_form

Tutti i campi sono obbligatori.

Nome e Cognome:

eMail: (non sarà pubblicata)

Commento:

Per prevenire lo spamming ti chiediamo di rispondere a questa domanda:

3 + 5 = ?

 

Piedo
top
Il Pensiero sociale